بسیاری از مالکان وسایل نقلیه سرویسهای نگهداری خودرو را صرفا بر پایه مسافت پیمودهشده تنظیم میکنند. قطعاتی مانند روغن پیشرانه یا لنتها معمولا با پیمودن مسافتی مشخص مستهلک میشوند و نیاز به تعویض دارند، اما مدار هیدرولیک ترمز تابع قوانین کاملا متفاوتی است. تعویض روغن ترمز یکی از مهمترین اقدامات نگهداری است که زمان نقش اصلی را در آن ایفا میکند و اتکای صرف به کارکرد کیلومتری میتواند خطرات جانی و هزینههای سنگین تعمیراتی را به همراه داشته باشد. مایع ترمز به مرور زمان رطوبت موجود در هوا را جذب میکند و حتی اگر خودرو ماهها در پارکینگ متوقف بماند، خواص ساختاری آن دچار تغییر میشود. این مسئله به ویژه برای خودروهای کمکارکرد چالشآفرین است زیرا ظاهر سالم قطعات، راننده را دچار اشتباه میسازد.
مایع ترمز به عنوان واسطه انتقال فشار هیدرولیکی، نیروی واردشده بر گزارش اولیه زیر پای راننده را به پیستونهای کالیپر و لنتها منتقل میسازد. این مایع باید تحت فشار شدید و در بازههای دمایی بسیار متغیر، خاصیت تراکمناپذیری خود را حفظ کند. هنگامی که راننده گزارش اولیه ترمز را فشار میدهد، مایع هیدرولیک بدون هیچگونه فشردهشدن حجم، فشار را بلافاصله به قطعات انتهایی مدار منتقل میکند تا اصطکاک لازم برای توقف چرخها ایجاد شود. ایجاد هرگونه اختلال در خواص فیزیکی و شیمیایی این مایع، تاخیر در عمل ترمزگیری و کاهش بازدهی کل سیستم را به همراه خواهد داشت.
علت ساختاری افت کیفیت مایع ترمز و ضرورت تعویض روغن ترمز
روغنهای ترمز مرسوم در اکثر خودروهای شهری و تجاری با استانداردهای گلیکولی مانند استاندارد DOT 3 و استاندارد DOT 4 تولید میشوند. ویژگی بنیادی این ترکیبهای شیمیایی، خاصیت شدید جذب رطوبت محیطی یا همان خاصیت هایگروسکوپیک است. مایع ترمز به مرور زمان آب و رطوبت موجود در هوای اطراف را از طریق منافذ میکروسکوپی شلنگهای لاستیکی، مجاری تنفس منبع ذخیره و درزگیرهای مدار هیدرولیک جذب میکند. این فرآیند جذب رطوبت بدون توجه به مسافت پیمودهشده و صرفا بر اساس بستر زمانی رخ میدهد. در نتیجه حتی در خودرویی که مسافت کوتاهی را طی کرده، میزان رطوبت موجود در مدار به مرور افزایش مییابد.
ورود مولکولهای آب به مدار هیدرولیک، نقطه جوش مایع ترمز را به میزان قابل توجهی کاهش میدهد. مایع ترمز تازه دارای نقطه جوش خشک بالایی است، اما افزودهشدن رطوبت سبب میشود که نقطه جوش تر آن به شدت افت کند. در ترمزگیریهای شدید و مکرر، مانند حرکت در شیبهای تند، دمای کالیپرها و مایع مجاور آنها به سرعت بالا میرود. اگر مایع ترمز دچار آلودگی به رطوبت شده باشد، آب موجود در آن در دماهای پایین به جوش آمده و حبابهای بخار تولید میکند.
تشکیل حبابهای بخار درون مدار هیدرولیک پدیدهای بسیار خطرناک را ایجاد میکند، زیرا برخلاف مایعات، گازها به شدت تراکمپذیر هستند. در این حالت هنگام فشار دادن گزارش اولیه ترمز، بخش عمدهای از نیروی پا صرف فشردهسازی حبابهای بخار درون مجاری میشود و فشار هیدرولیکی موثری به کالیپرها منتقل نمیگردد. این وضعیت به اسفنجی شدن گزارش اولیه ترمز و افت ناگهانی قدرت ترمزگیری منجر میشود. فشار مداوم بر سیستم ترمز در مسیرهای کوهستانی یا اشتباهاتی نظیر خلاص کردن دنده در سرازیری میتواند دمای کالیپرها را به شدت افزایش دهد و این نقصی پنهان را به ناگاه نمایان سازد.
آسیب رطوبت به بلوک ABS و قطعات سختافزاری مدار هیدرولیک
تبعات منفی عدم تعویض مایع ترمز تنها به افت قدرت ترمزگیری محدود نمیشود، بلکه قطعات سختافزاری مدار هیدرولیک را نیز به شدت تخریب میکند. وجود آب در سیستم ترمز واکنشهای شیمیایی اکسیداسیون را تسریع کرده و سبب خوردگی سطوح فلزی داخلی میشود. سیلندر اصلی ترمز، پیستون کالیپرها و مجاری فلزی انتقال مایع به تدریج دچار زنگزدگی و خوردگی موضعی میشوند که حاصل آن نشت مایع هیدرولیک و گیر کردن پیستون کالیپرها خواهد بود. این زنگزدگیها برادههای فلزی بسیار ریزی تولید میکنند که در کل مدار پخش میشوند.
در وسایل نقلیه مجهز به سیستمهای ایمنی پیشرفته نظیر ترمز ضد قفل ABS و کنترل پایداری الکترونیکی ESP، آلودگی مایع ترمز خطرات و خسارات مضاعفی به همراه دارد. بلوک هیدرولیکی ABS دارای کانالهای بسیار باریک و شیرهای برقی فوقالعاده دقیقی است که برای عبور مایع ترمز خالص طراحی شدهاند. ورود رطوبت و ذرات حاصل از خوردگی به این بلوک میتواند باعث رسوبگذاری، آسیب به درزگیرها و گیر کردن شیرهای برقی شود. هزینه تعمیر یا تعویض بلوک هیدرولیکی ABS در بازار خودرو بسیار بالا است، در حالی که انجام سرویس زمانمحور مایع ترمز با هزینهای ناچیز از بروز این خسارات سنگین جلوگیری میکند.
طبق گزارشها و دستورالعملهای کارشناسی سازمان ملی ایمنی ترافیک بزرگراههای آمریکا (NHTSA)، آلودگی مایع ترمز به رطوبت و ذرات خورنده یکی از عوامل اصلی در خرابی زودرس مدار هیدرولیک و کاهش ایمنی حرکت خودروها به شمار میرود. این سازمان بینالمللی تاکید دارد که پیشگیری از ورود آلودگی به سیستم ترمز و تعویض مایع بر اساس بازههای زمانی مشخص، تنها راه تضمین عملکرد صحیح سیستمهای ایمنی و جلوگیری از هزینههای غیرضروری نگهداری است.
روشهای سنجش سلامت و زمانبندی تعویض مایع ترمز
بسیاری از سازندگان خودرو تعویض کامل مایع ترمز را هر ۲ سال یکبار یا پس از طی مسافت ۴۰ هزار کیلومتر توصیه میکنند، اما بازه دقیق باید همواره بر اساس دفترچه راهنمای فنی خودرو تعیین شود. در مناطقی که دارای اقلیم مرطوب هستند، سرعت جذب رطوبت توسط مایع هیدرولیک افزایش مییابد و ممکن است تعویض زودتر از بازه ۲ ساله ضرورت پیدا کند. در جدول نگهداری خودرو و انجام سرویسهای دورهای خودرو همواره باید تعویض مایع هیدرولیک ترمز در اولویت قرار گیرد.
تغییر رنگ ظاهری مایع ترمز به تنهایی معیار دقیقی برای سنجش میزان کیفیت آن نیست. روغن ترمز تازه شفاف و روشن است و تیره شدن آن نشاندهنده وجود ذرات لاستیکی و آلودگیهای محیطی است، اما شفاف ماندن مایع هرگز به معنای عدم وجود رطوبت نیست. برای تعیین دقیق میزان رطوبت موجود در مدار، استفاده از تسترهای قلمی یا تجهیزات دیجیتالی مخصوص سنجش نقطهجوش ضروری است. رسیدن میزان رطوبت به حدود ۳ درصد، وضعیت بحرانی تلقی شده و تعویض فوری مایع ترمز را الزامآور میسازد.
هنگام سرویس سیستم ترمز رعایت نوع مایع توصیهشده توسط سازنده اهمیت بنیادی دارد. مایع با استاندارد DOT 3 و استاندارد DOT 4 بر پایه گلیکول هستند و در شرایط اضطراری قابلیت اختلاط محدود دارند، هرچند همواره توصیه میشود از یک نوع مشخص استفاده شود. در مقابل، مایع ترمز پایه سیلیکونی مانند استاندارد DOT 5 به هیچ عنوان نباید با انواع گلیکولی مخلوط شود، چرا که تفاوت در ساختار شیمیایی موجب آسیب شدید به درزگیرهای لاستیکی و لخته شدن مایع درون مدار هیدرولیک خواهد شد.
با پیشرفت روزافزون فناوریهای ایمنی و ورود سیستمهای ترمز الکترونیکی به خودرو جدید، وابستگی عملکرد ایمن خودرو به سلامت مایع هیدرولیک بیش از گذشته مشهود است. مالکان وسایل نقلیه باید توجه داشته باشند که تعویض لنت یا دیسک ترمز هرگز نیاز به سرویس مایع هیدرولیک را برطرف نمیسازد. بیتوجهی به بازههای زمانی تعویض مایع ترمز نه تنها توان ترمزگیری را در شرایط بحرانی به خطرمیاندازد، بلکه چالشهای جدیدی در زمینه استهلاک قطعات الکتروهیدرولیکی پیشرفته ایجاد خواهد کرد.
