رانندگان خودرو در ایران همواره با چالش‌های مدیریت سوخت و هزینه‌های جاری نگهداری وسیله نقلیه روبرو هستند. آگاهی دقیق از قوانین ذخیره سهمیه بنزین به مالکان وسایل نقلیه کمک می‌کند تا از هدررفت اعتبارهای ماهانه و بروز ناهماهنگی در جایگاه‌ها جلوگیری کنند. بسیاری از افراد بر این باورند که تمام سهمیه‌های شارژشده در کارت سوخت به دوره‌های بعد انتقال می‌یابد، در حالی که مقررات سامانه هوشمند سوخت تفکیک کاملا مشخصی میان سهمیه یارانه‌ای و سهمیه آزاد قائل شده است. هرگونه ناآگاهی از این تفاوت‌ها سبب سوختن سهمیه‌های مصرف‌نشده یا توقف واریز در کارت هوشمند سوخت می‌شود.
همزمان با شفاف‌سازی ضوابط انباشت بنزین، شیوه بهره‌برداری از کارت اضطراری جایگاه‌ها نیز دستخوش دگرگونی شده است. اجرای آزمایشی طرح ساماندهی سوخت‌گیری با کارت‌های جایگاه در 100 نقطه پایتخت و اعمال سقف 25 لیتری، رانندگانی را که هنوز کارت شخصی دریافت نکرده‌اند با شرایط متفاوتی روبرو کرده است. در این شرایط، بررسی ابعاد مختلف مقررات جدید و پیوند آن با مباحثی همچون تغییر سهمیه بنزین خودرو اهمیت بالایی برای رانندگان روزمره و مسافران بین‌شهری دارد.
قوانین ذخیره سهمیه بنزین و سازوکار انباشت سوخت
بر اساس اعلام شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران و توضیحات عباس باصفا مدیر سامانه هوشمند سوخت، تنها سهمیه بنزین با نرخ 1500 تومان امکان انباشت و ذخیره در کارت را دارد. این سهمیه پایه‌ای که برای خودروهای سواری شخصی معادل 60 لیتر در ماه است، تا سقف 180 لیتر قابلیت نگهداری دارد. این رقم معادل سهمیه اختصاص‌یافته برای سه ماه پیوسته است و به رانندگان فرصت می‌دهد در صورت سفرهای اندک، اعتبار بنزین یارانه‌ای خود را بدون نگرانی از باطل شدن حفظ کنند.
مسئله کلیدی در این فرآیند، وضعیت کارت پس از رسیدن موجودی به سقف تعیین‌شده است. چنانچه مالک خودرو در مدت سه ماه متوالی از بنزین یارانه‌ای خود استفاده نکند و حجم کل به 180 لیتر برسد، سامانه در ابتدای ماه چهارم هیچ سهمیه جدیدی به کارت اضافه نخواهد کرد. واریز مجدد 60 لیتر تنها زمانی فعال خواهد شد که راننده پیش از چرخه شارژ ماهانه، با مصرف مقداری سوخت، فضای خالی در تراشه کارت ایجاد کرده باشد. این موضوع برای خودروهای کم‌تردد شهری ضرورت بازبینی دوره‌ای موجودی کارت را پررنگ می‌کند.
در مقابل، سهمیه نرخ دوم که با قیمت 3000 تومان عرضه می‌شود، مقررات کاملا متفاوتی دارد. این سهمیه آزاد به هیچ وجه قابلیت ذخیره یا انتقال به ماه بعدی را ندارد. در پایان هر ماه شمسی، باقیمانده بنزین 3000 تومانی در کارت هوشمند صفر می‌شود و در آغاز ماه تازه، سهمیه جدید جایگزین خواهد شد. رانندگانی که سهمیه نرخ دوم خود را پیش از پایان ماه مصرف نکنند، امکان بهره‌مندی از حجم باقیمانده را برای دوره‌های بعد به کلی از دست می‌دهند.
این تفاوت ساختاری ایجاب می‌کند که رانندگان پرمصرف، الگوی زمانی مناسبی برای سوخت‌گیری در طول ماه تنظیم نمایند. برای مثال اگر فردی مسافت‌های روزانه بالایی را با خودرو طی می‌کند، مصرف به‌موقع سهمیه 3000 تومانی مانع از بین رفتن آن در روزهای پایانی ماه خواهد شد. در حالی که ذخیره 1500 تومانی به عنوان پشتیبان اقتصادی برای ماه‌های پرتردد یا سفرهای خانوادگی باقی می‌ماند.
شیوه جدید سوخت‌گیری با کارت اضطراری در جایگاه‌ها
در کنار ضوابط ذخیره‌سازی، شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی تغییراتی اساسی در سازوکار استفاده از کارت اضطراری جایگاه‌ها اعمال کرده است. هدف قانونی از اجرای این رویکرد، رساندن سهم استفاده از کارت سوخت شخصی به دست‌کم 95 درصد کل مراجعات است، چرا که در برهه‌های گذشته مصرف بنزین از طریق کارت‌های اضطراری جایگاه به مرز 40 تا 45 درصد کل مصرف رسیده بود. اجرای طرح شناسه دار کردن نازل‌ها فعلا در 100 پمپ‌بنزین تهران آغاز شده و قرار است در ادامه به کل پایتخت و سایر استان‌های کشور گسترش یابد.
روش کار با پایانه اضطراری جایگاه تفاوت‌های مشخصی با گذشته دارد. راننده‌ای که کارت شخصی ندارد، ابتدا کارت بانکی دارای اعتبار خود را وارد پایانه هوشمند مستقر در جایگاه می‌کند. پس از وارد کردن رمز بانکی و تایید هویت حساب، سامانه اجازه انتخاب حجم بنزین را صادر می‌کند. در این مرحله، حداقل بنزین انتخابی 10 لیتر و سقف مجاز دریافت سوخت 25 لیتر تعیین شده است. پایانه در بازه زمانی کمتر از 10 ثانیه، قبضی کاغذی چاپ می‌کند که حاوی یک رمز اضطراری چهاررقمی است.
در ادامه، راننده کارت سوخت اضطراری جایگاه را در پمپ قرار داده و با وارد کردن رمز چهاررقمی مندرج روی قبض، نازل را فعال می‌سازد. دستگاه دقیقا تا سقف تعیین‌شده روی قبض اجازه خروج بنزین را صادر می‌کند و پس از آن قطع می‌شود. گزارش‌های آماری عباس باصفا نشان می‌دهد طی یک هفته نخست اجرای آزمایشی طرح در تهران، از میان بیش از 845 هزار استعلام بانکی ثبت‌شده، حدود 735 هزار سوخت‌گیری موفقیت‌آمیز به انجام رسیده و بالغ بر 17.5 میلیون لیتر بنزین با ثبت 580 هزار کد ملی یکتا میان خودروها توزیع شده است.
ابهام مهمی که برای دارندگان خودرو پیش آمده بود، ارتباط نام صاحب کارت بانکی با مالک پلاک خودرو است. مسئولان سامانه هوشمند سوخت شفاف‌سازی کرده‌اند که در مرحله کنونی هیچ الزامی به یکسان بودن مشخصات هویتی مالک خودرو و دارنده کارت بانکی وجود ندارد. این تصمیم به رانندگان وسایل نقلیه امانی، سازمانی، تاکسی‌های شهری یا اعضای خانواده اجازه می‌دهد تا بدون ایجاد موانع اداری و معطلی، با استفاده از هر کارت بانکی معتبر مراحل دریافت قبض و سوخت‌گیری را طی کنند.
پیامدهای سقف سوخت‌گیری بر استهلاک فنی و نگهداری خودرو
تعیین سقف 25 لیتری برای کارت اضطراری جایگاه‌ها اگرچه برای مهار قاچاق سوخت و انتظام‌بخشی به شبکه طراحی شده، پیامدهای محسوسی بر چرخه مصرف روزمره به جای می‌گذارد. اکثر خودروهای پرتیراژ تولید داخل مانند پژو 207، شاهین، تارا و سایر محصولات ایران خودرو و سایپا ظرفیت باکی بین 45 تا 60 لیتر دارند. دریافت حداکثر 25 لیتر در هر نوبت سوخت‌گیری بدین معناست که راننده فاقد کارت شخصی، عملا با نیمی از ظرفیت باک به تردد می‌پردازد و نیازمند توقف‌های پیاپی در پمپ‌بنزین‌ها خواهد بود.
تردد مداوم با سطح سوخت پایین در باک خودرو، خطرات فنی متعددی به همراه دارد. پمپ بنزین شناور داخل مخزن برای خنک‌کاری و روان‌کاری الکتروموتور داخلی خود کاملا به جریان سوخت پیرامون خود متکی است. هنگامی که سطح بنزین دائما کمتر از نصف ظرفیت باشد، تبادل حرارتی پمپ دچار اختلال شده و دمای کاری آن بالا می‌رود که به سوختن قطعه یا افت فشار سوخت‌رسانی منجر خواهد شد. بررسی موضوعاتی نظیر هزینه نگهداری خودرو بیانگر آن است که تعویض قطعات حساس مانند پمپ بنزین و تمیزکاری مسیر سوخت‌رسانی هزینه‌های بالایی به مالک تحمیل می‌کند.
علاوه بر استهلاک پمپ سوخت، شناور ماندن رسوبات در کف مخزن بنزین و ورود آنها به فیلترها و انژکتورها یکی دیگر از آسیب‌های رایج کمبود حجم بنزین در خودرو است. انباشت ناخالصی‌ها در فیلتر بنزین موجب گرفتگی مدار پاشش و بدکار کردن پیشرانه می‌شود. از سوی دیگر، الزام رانندگان به ثبت مکرر کارت بانکی و کاهش سقف دریافت، زمان معطلی در صف پمپ‌بنزین‌ها را در فاز انتقال طولانی‌تر می‌کند، مگر آنکه فرآیند تحویل کارت‌های سوخت شخصی المثنی با سرعت بسیار بیشتری دنبال شود تا بار مراجعات اضطراری کاهش یابد.
با توجه به تمرکز سیاست‌گذار بر شفاف‌سازی مصرف و افزایش سهم کارت شخصی به 95 درصد، حفظ و نگهداری دقیق کارت سوخت برای هر راننده به اولویتی حیاتی تبدیل شده است. اکنون این پرسش مطرح است که با گسترش سراسری این شیوه به تمام استان‌ها و احتمال اتصال سوابق کد ملی به سقف‌های مصرف هفتگی، مالکان خودروهای پرمصرف و رانندگان بین‌شهری چگونه با سهمیه‌بندی و محدودیت‌های جایگاهی روبرو خواهند شد.
